Karşılıksız çek düzenleme, 5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesinde düzenlenmiştir. Hamilin şikâyeti üzerine, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilen çekin karşılığının karşılıksızdır işlemine yol açılması hâlinde hesap sahibi hakkında her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezası verilir. Verilecek adli para cezasının miktarı, karşılıksız kalan çek miktarından az olamaz.

Adli para cezasının ödenmemesi: Kanun, bu suçta seviyeli adli para cezasının takside bağlanması gibi kolaylıkları sınırlar ve ödenmeyen adli para cezasının doğrudan hapse çevrilmesini öngörür. Mahkûmiyetle birlikte hesap sahibi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmedilir.

İbraz süreleri: Suçun oluşması için çekin kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmiş olması gerekir. Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesine göre çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay, başka bir kıtada ödenecekse üç ay içinde ibraz edilmelidir. Süresinden sonra ibraz edilen çek için cezai sorumluluk doğmaz; ancak kambiyo ve genel alacak hukuku yolları devam eder.

Şikâyet: Soruşturma ve kovuşturma hamilin şikâyetine bağlıdır. Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir.

Ödeme ile ortadan kalkma: Çek bedelinin veya karşılıksız kalan kısmının, Kanun’da belirtilen faiziyle birlikte hamile ödenmesi hâlinde, aşamaya göre kamu davası düşer veya mahkûmiyet kararı tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar. Bu imkân, hem hesap sahibi hem de hamil bakımından uyuşmazlığın çözümünde önemli rol oynar.

Hamilin diğer hakları: Ceza yolundan bağımsız olarak hamil, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatabilir (İİK m.167 vd.). Bankanın, karşılıksız çıkan her çek yaprağı için Kanun’da belirlenen ve her yıl güncellenen tutarı hamile ödeme yükümlülüğü de bulunmaktadır (5941 s. K. m.3).

Savunma bakımından öne çıkan hususlar: Çekin süresinde ibraz edilip edilmediği, şikâyetin hamil tarafından ve süresinde yapılıp yapılmadığı, çekin şirket adına düzenlenmiş olması hâlinde cezai sorumluluğun kime ait olduğu ve çek bedelinin ödenip ödenmediği incelenir. Tüzel kişi adına düzenlenen çeklerde yaptırım, kural olarak tüzel kişi adına çek düzenlemeye yetkili gerçek kişiye uygulanır.

Sonuç olarak karşılıksız çek suçunda süresinde ibraz, hamilin şikâyeti ve çek bedelinin ödenmesi belirleyici unsurlardır. Ceza yolu ile icra takibi birbirinden bağımsız olarak yürütülebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; somut olaylar için hukuki görüş yerine geçmez.